Een zwembad is een fenomeen waarvan ik lang de diepte niet zag. Mijn vrouw trekt baantjes met een vriendin. Die vriendin raakt geblesseerd, ik wil meer bewegen en we willen samen meer tijd doorbrengen. De oplossing ligt voor de hand: we gaan samen baantjes trekken. Al een paar weken ben ik geïntrigeerd door de, voor mij, nieuwe spelregels van het baantjes trekken. Althans, ik dacht dat er spelregels waren. Ik ontdek steeds meer dat er geen afgesproken regels zijn, maar dat de regels ontstaan juist omdat er geen regels zijn. De overeenkomsten met de teamdynamiek op school rollen als golven over me heen.
De zwemmers
De snelle zwemmers zijn bijna professionals. Ze zwemmen heel hard, dragen een hoogwaardige badmuts en een professionele zwembril en lijken elke slag onder de knie te hebben. Gedisciplineerd en in moordend tempo voeren ze hun taak uit, keurig recht in het water en ritmisch ademend. Omdat ze er verstand van hebben en er heel goed in zijn, heb ik respect voor ze. Daarom ga ik niet tussen ze zwemmen; ik zou de boel alleen maar ophouden. Ze hebben een eigen deel van het bad: de baan voor de goede zwemmers. Na een paar weken valt me op dat ik eigenlijk niet weet wie ze zijn. Ze zijn er al als ik binnenkom en nog als ik wegga.
Ze hebben geen contact met elkaar en stellen zich niet zichtbaar op. Ik denk dat ze daar ook geen behoefte aan hebben: ze komen om te zwemmen, meer niet. Ik negeer ze een beetje, terwijl ze me waarschijnlijk enorm zouden kunnen helpen bij mijn poging tot zwemmen.
De oma’s en de rugslagmevrouw
Dan de ‘Achterhoekse oma’s’. Ik heb respect voor oudere mensen; in mijn wereld is oma een positief woord. Het zijn de wat oudere, iets steviger gebouwde dames (met een paar heren ertussen) die op leeftijd de heupen soepel houden door te zwemmen. Al is dat zeker niet het hoofddoel. Ze hebben het vooral gezellig met elkaar. Zo gezellig dat ze niet lijken te merken dat ze naast elkaar zwemmen en er niemand meer langs kan. Het belang van samen zwemmen is niet per se het zwemmen, maar vooral het samen. Vanmorgen lag een kwartet Achterhoekse oma’s gezellig in het water, veel en veel langzamer dan de gemiddelde zwemmer.
Het lijkt allemaal vriendelijk, maar er gaat toch iets intimiderends van uit. Het kwartet komt als een soort vlootverband op de eenling af. Het voelt alsof zij meer recht hebben om de zwemroutes te bepalen. Zij bepalen wie waar zwemt, en zij zijn met z’n vieren. Het maakt niet uit wie er eerder was. De ruimte en vrijheid die de één neemt, beperkt de ruimte en vrijheid van de ander. Dat fenomeen viert hoogtij in het allervriendelijkste zwembadje van Oost-Nederland.
De badmeester en de eenling
De rugslagmevrouw zwom rugslag tot het kwartet het bad verliet, en daarna schoolslag. Door rugslag te zwemmen kon zij het kwartet ‘niet zien’, en werden de oma’s bijna gedwongen aan de kant te gaan. Die uitwerking had ze trouwens ook op mij. De badmeester wil ik ook nog noemen. Hij zag alles gebeuren, maar kwam niet verder dan constateren dat het druk was. Hij leek alleen geneigd iets te doen als iemand bijna zou verdrinken. Hij vond wel een duikbril voor ons toen we ons kluissleuteltje kwijt waren, maar alleen omdat we erom vroegen. Dienstbaar, meedenkend, behulpzaam, maar uitsluitend reactief. En ten slotte de eenling die zich aanpast.
Vier banen in het bad: één voor de snelle zwemmers, twee voor de Achterhoekse oma’s en de rugslagmevrouw. Wat overblijft is een smal baantje in het midden voor de rest. De meerderheid past zich aan de minderheid aan, want de minderheid bepaalt de zwemregels. Als nieuweling hoor je de heersende regels te accepteren. Niemand praat met elkaar. Ik denk soms: die oma’s zien toch dat we er allemaal omheen zwemmen? Vanochtend spanden ze de kroon door midden in hun baan te gaan watertrappelen en kletsen. Niemand kon erlangs, zij maakten geen contact met anderen, en de andere tien mensen in de baan gaven geen enkele aanleiding om ruimte te maken.
Zwembad en interim
Het interimbloed kruipt waar het niet gaan kan, en in volle vaart ben ik één keer heel ondeugend het kwartet binnengezwommen. Ik botste per ongeluk tegen iemand aan en kreeg een verstoorde blik van de ogenschijnlijk zo vriendelijke oma’s. Het effect: het kwartet werd twee tweetallen en er werd niet meer halverwege de baan getreuzeld. Het ene tweetal droop snel af en het andere daarna. Blijkbaar was er te weinig ruimte voor hen. Eén dame, die slecht ter been bleek, liep naar een speciale zwembadrollator aan de kant. Tijdens het zwemmen zie je niet of iemand met een rollator door het leven gaat. Ik dacht zelfs: misschien is zij gewend dat mensen ruimte voor haar maken en hoeft zij nooit uit te wijken. Ook dat zie je terug in de teamdynamiek op school.
Wat heeft dit gezwam over gezwem met school te maken? Er zitten veel parallellen in. Het systeem van ongeschreven regels, omdat het al jaren gaat zoals het gaat. Eenlingen die zich moeten aanpassen omdat ze in een systeem komen dat zich nauwelijks laat veranderen. Komt er een veranderimpuls, dan is de eerste reactie een verstoorde blik. Of je doet je eigen rugslagding, maar daar help je niet iedereen mee; jezelf wel, maar ook niet echt. Een kwartet dat zoveel ruimte inneemt dat het vergeet dat die ruimte ook voor anderen is bedoeld; misschien waren ze dat gewend. De efficiënte, hardwerkende professional die vergeet zichzelf te laten zien.
Een directeur die toezicht houdt, maar niet weet welke voorwaarden nodig zijn om een groep mensen in een systeem goed te laten functioneren. En last but not least: dit alles speelt zich af in een ruimte waarin nauwelijks met elkaar wordt gesproken, behalve over het weer en dat het vandaag weer zo druk is. Dat is teamdynamiek op school in een notendop.
De uitzondering
Een prachtige uitzondering was de Oost-Europese dame. Zij meldde bij de balie dat de spiegel al een tijdje vervormd was en meer op een lachspiegel leek. De mevrouw achter de balie vertelde dat men ervan op de hoogte was: “Er wordt aan gewerkt en de aannemer komt erop terug.” De dame vroeg, met een lage en wat sturende stem, of ze de volgende keer dan zelf een spiegel mee moest nemen. Door dat zware stemgeluid ontging de humor de baliemedewerkster waarschijnlijk. Heerlijk als iemand snapt dat je zelf een verantwoordelijkheid hebt in een situatie waarin dingen meteen opgelost kunnen worden, en dat met humor brengt. Ook dat is teamdynamiek op school.
Herken je de zwemmers in jouw team?
Wil je met je team werken aan de ongeschreven regels en de teamdynamiek op school? Kijk wat Onderwijsbouwers doet op het gebied van teamontwikkeling, of begin met een onderzoek naar de professionele cultuur.
